درسنامه فرهنگ و هنر هفتم

خمیرگل را در دست بگیرید و به آن شکل بدهید. با شکل دادن به خمیرگل رس می‌توانید انواع حجم‌ها مثل ظروف و سطوح تخت از جمله بشقاب و کاشی را بسازید. به این ویژگی خمیر، خاصیت شکل‌پذیری می‌گویند.

شیئی را که ساخته‌اید، کاملاً خشک کنید؛ سپس درون آن آب بریزید یا آن‌را درون آب قرار دهید. حدس بزنید چه اتفاقی می‌افتد؟ آب جذب بدنه‌ی شیء گلی می‌شود و آن‌را خیس می‌کند.

به سطح یک شیء گلی خوب نگاه کنید؛ می‌توانید این کار را با استفاده از ذرّه‌بین انجام دهید. در سطح سفال سوراخ‌های بسیار ریزی خواهید دید که آب از آنها عبور می‌کند. به همین دلیل، شیء گلی را حرارت می‌دهند و می‌پزند تا مقاوم شود.

باستان‌شناسان معتقدند که زنان موقع پخت غذا دریافتند که خاک اطراف اجاق بر اثر حرارت سخت می‌شود. بنابراین به فکر افتادند که سبدهایی را که با شاخ و برگ گیاهان می‌بافتند با خمیرگل بپوشانند و بگذارند این خمیر در کنار اجاق بپزد. با سوختن الیاف گیاهی، ظرف گلی پخته شده‌ای بر جا می‌ماند که بسیار مقاوم بود و برای نگهداری مواد غذایی از آن استفاده می‌شد. این تجربه را آغاز پیدایش سفال‌گری در ایران می‌دانند.

به اشیایی که ماده‌ی اوّلیه‌ی‌ آنها ترکیب خاک رس و آب است و در دمای مناسب پخته شده‌اند، سفال می‌گویند. همچنین به مجموعه فعالیت‌هایی که برای ساخت اشیایی مانند ظروف و کتیبه‌هایی با نقش‌های برجسته انجام می‌شود، سفال‌گری می‌گویند.

سفال‌گران برای اینکه دیواره ظرف، نازک و یکنواخت شود، آن‌را روی بشقابی قرار می‌دادند و با چرخاندن بشقاب همه‌ی قسمت‌های ظرف را یکدست می‌کردند. این بزرگ‌ترین حادثه در سفال‌گری بوده است. پژوهشگران، زنان را مخترع اوّلین چرخ سفال‌گری کند می‌دانند.

اختراع چرخ سفال‌گری پیشرفته را نیز به ایرانیان نسبت می‌دهند. استفاده از چرخ سفال‌گری باعث شد که ظرف‌های مختلفی با شکل‌های متنوّع ساخته شود.

در تصاویر سفالینه‌های باستانی ایران می‌توانید تأثیرپذیری سفال‌گران را از طبیعت اطراف خویش ببینید.

- گلوله‌ی گل را به شکل دلخواه در آورید. آیا می‌دانید برای ساختن یک حجم گلی چه روش‌هایی وجود دارد؟

در سفال‌گری، روش‌های شکل دادن به گل با دست عبارت‌اند از: الف) روش فشاری یا انگشتی، ب) روش فتیله‌ای یا لوله‌ای و پ) روش ورقه‌ای یا تخت. ساده‌ترین روش شکل دادن به گل، روش فشاری (انگشتی) است.

حجم گلی بسازید: آیا با فشار انگشتان خود می‌توانید گلوله‌ی گلی را به شکل دلخواه در آورید؟ اگر فشار دست خود را روی گل کم و زیاد کنید، چه تأثیری روی آن می‌گذارد؟

روش فشاری: سفال‌گران در روش انگشتی، ابتدا گلوله‌ی گلی را در کف دست خود ورز می‌دهند و آماده می‌کنند؛ سپس انگشت شست خود را وسط گلوله‌ی گلی می‌گذارند و فشار می‌دهند تا حفره‌ای ایجاد شود. حفره‌ی ایجاد شده را آرام آرام بزرگ‌تر می‌کنند تا دیواره‌ی حجم گلی شکل بگیرد. با فشار دادن انگشتان دست به دیواره‌ی گلی، آن‌را نازک و یکنواخت می‌کنند و ظرف گلی را به شکل دلخواه در می‌آورند.

ظرف گلی بزرگی به روش فشاری بسازید. از چه روش دیگری می‌توانید برای ساخت این ظرف استفاده کنید؟
سفال‌گران برای ساختن حجم‌های سفالی کوچک، که در دست جا می‌گیرد، اغلب از روش فشاری استفاده می‌کنند. آنها برای ساختن حجم‌های بزرگ با دست از روش‌های دیگری استفاده می‌کنند. یکی از این روش‌ها روش فتیله‌ای است.

حجم گلی بسازید: با یک فتیله‌ گلی، ظرف بزرگی بسازید.

روش فتیله‌ای: سفال‌گران گلوله‌ی گلی را با کف دست مالش می‌دهند تا به شکل فتیله درآید و ضخامت قسمت‌های مختلف آن یکسان شود. سر فتیله را روی میز قرار می‌دهند و بقیه‌ی فتیله را به دور آن می‌چرخانند تا کف ظرف به شکل یک دایره‌ی توپر ساخته شود. دیواره‌‌ی ظرف روی این سطح دایره‌ای قرار می‌گیرد. برای ساختن دیواره، فتیله‌ی بلندتری آماده می‌کنند و سر آن‌را روی محیط دایره می‌گذارند. بقیه‌ی فتیله را نیز لایه به لایه روی محیط دایره قرار می‌دهند. در صورت نیاز از چند فتیله استفاده می‌شود تا ارتفاع دیواره به اندازه‌ی دلخواه برسد. برای اتصال فتیله‌ها به یکدیگر و به کف حجم، دو سطح گلی را خراش می‌دهند و آنها را با چسب گل آغشته می‌کنند و روی هم قرار می‌دهند. بعد از گذاشتن هر سه لایه، آنها را از درون و بیرون حجم به هم وصل می‌کنند. فاصله‌ی بین فتیله‌ها را با انگشت خیس یا کاردک صاف می‌کنند تا دیواره‌ی ظرف صاف و یکنواخت شود.

سفال‌گران برای ساختن حجم‌هایی که قطر آنها در ارتفاع‌های مختلف یکسان نیست (مانند قلک) از دایره‌های فتیله‌ای در اندازه‌های متفاوت استفاده می‌کنند. متناسب با شکل حجم و بزرگ و کوچک شدن قطر آن از دایره‌های فتیله‌ای بزرگ‌تر و کوچک‌تر استفاده می‌شود.

در ایران، استفاده از روش فتیله‌ای، سده‌های متوالی رایج بوده است. امروزه هم در بعضی مناطق، مانند کلپورگان سیستان و بلوچستان برای ساخت ظرف‌های سفالی از این روش استفاده می‌شود.